تیرداد نیوز

کد خبر: ۱۳۷۱۴
تاریخ انتشار: ۲۸ ارديبهشت ۱۳۹۹ - 17 May 2020
خیام در دوره خود به عنوان ریاضیدان و فیلسوف معروف بود و هم دوره های او از رباعیات و اشعار او بی‌خبر بودند

عُمَر خَیّام نیشابوری زادهٔ ۲۸ اردیبهشت ۴۲۷ و درگذشتهٔ ۱۲ آذر ۵۱۰ هجری در نیشابور است.

شاعری که نماد فلسفه شرقی است

تیرداد نیوز - خیام زندگی‌اش را به عنوان ریاضیدان و فیلسوفی مشهور گذراند، هم دوره‌هایش از رباعیاتی که امروز مایه شهرت و افتخار او هستند، بی‌خبر بودند.هم دوره‌های خیام نظیر نظامی عروضی یا ابوالحسن بیهقی از شاعری خیام یادی نکرده‌اند کتاب خریده القصر از عمادالدین اصفهانی قدیمی‌ترین کتابی است که در آن از خیام به عنوان شاعر یاد شده‌است.این کتاب به زبان عربی و در سال ۵۷۲ یعنی نزدیک به ۵۰ سال پس از مرگ خیام نوشته شد. کتاب دیگر «مرصادالعباد» نجم‌الدین رازی است که نزدیک به ۱۰۰ سال پس از مرگ خیام در ۶۲۰ هجری قمری به رشته تحریر درآمد.

علاوه بر «مرصادالعباد» در کتاب های تاریخ جهانگشا (۶۵۸ ق)، تاریخ گزیدهٔ حمدالله مستوفی (۷۳۰ ق)، نزهة المجالس (۷۳۱ ق)، مونس الاحرار (۷۴۱ ق)، جُنگی از منشآت و اشعار که سعید نفیسی در کتابخانهٔ مجلس شورای ملی یافت و در سال ۷۵۰ هجری قمری کتابت شده‌است، مجموعه‌ای تذکره‌مانند که قاسم غنی در کتابخانهٔ شورای ملی یافت که مشتمل بر منتخب‌های اشعار سی شاعر است و پنج رباعی از خیام در میان آنها وجود دارد، به شاعری خیام اشاره کرده اند.

با کنار گذاشتن رباعیات تکراری خیام، ۵۷ رباعی به دست می‌آید. در انتساب این ۵۷ رباعی به خیام شکی نیست و معیاری برای تشخیص اشعار واقعی خیام هستند. با کمک این رباعی‌ها زبان شاعر و روش فلسفی تا اندازهٔ زیادی آشکار می‌شود. زبان خیام در شعر طبیعی، ساده و بی‌آلایش است و در شعر پیرو کسی نیست. اما هدف خیام از سرودن رباعی، شاعری به معنی رایج نبوده است بلکه به واسطهٔ داشتن ذوق شاعری نکته‌بینی‌های فلسفی خود را در قالب شعر بیان کرده‌است.

شهرت خیام در غرب به عنوان شاعر مرهون ادوارد فیتزجرالد انگلیسی‌است که با ترجمهٔ شاعرانهٔ رباعیات وی به انگلیسی، خیام را به جهانیان شناساند. با این حال در مجموعهٔ خود اشعاری از خیام آورده‌است که به قول هدایت نسبت آنها به خیام جایز نیست. تا پیش از تصحیحات علمی مجموعه‌هایی که با نام رباعیات خیام وجود داشت؛ مجموعه‌هایی مغشوش از آرای متناقض و افکار متضاد بود. بی‌مبالاتی نسخه‌نویسان و اشتباه کاتبان همیشه در بررسی نسخه‌های خطی دیده می‌شود. اما در مورد خیام گاه اشعارش را به‌عمد تغییر داده‌اند تا آن را به مسلک تصوف نزدیک کنند. بسیاری به پیروی و تقلید از خیام رباعی سروده‌اند و رباعی ایشان بعد‌ها در شمار رباعیات خیام آمده‌است.

برخی فارسی شناسان بر این باور هستند که رباعیات خیام تازیانه‌ای بر زاهدان ریاکار است. «عبدالرضا مدرس زاده» قائم مقام انجمن بین‌المللی ترویج زبان و ادبیات فارسی اعتقاد دارد خیام در اشعارش بی‌اعتباری دنیا و ناپایداری هستی موقت انسان را در زندگی اش به تصویر می‌کشد. زبان تند و تیز خیام در رباعیات، تازیانه‌ای بر زاهدان دروغین و ریاکار است.

موریس بوشور از کسانی است که کاملاً تحت تأثیر افکار خیام درآمده و نمایشنامهٔ رؤیای خیام هماهنگی فکری او را با شاعر ایرانی به خوبی نشان می‌دهد. همچنین آرمان رنو و آندره ژید هم از او مایه گرفته‌اند. دو کامارگو شاعر اسپانیایی نیز افکار خیام را در قالب شعر نو ریخت و متن اسپانیایی آنها را در سراسرآمریکای لاتین و متن فرانسوی را در اروپا رواج داد. از افراد دیگری که از خیام الهام گرفته‌اند یا به تمجید او پرداختند می‌توان به «آندره ژید»، «ژان لاهور»، «شارل گرولو»، «مارک برنارد» و «ژان شاپلن» اشاره کرد.

خیام در جهان به عنوان یک شاعر، ریاضیدان و اخترشناس شناخته شده‌است. هرچند که اوج شناخت جهان از خیام را می‌توان پس از ترجمه شعر‌های وی به وسیله ادوارد فیتزجرالد دانست. این در حالی است که بسیاری از پژوهشگران شماری از شعر‌های ترجمه‌شده به وسیله فیتزجرالد را سروده خیام نمی‌دانند و این خود سبب تفاوت‌هایی در شناخت خیام در نگاه ایرانی‌ها و غربی‌ها شده‌است. تأثیرات خیام بر ادبیات غرب از مارک توین تا تی. اس. الیوت او را به نماد فلسفه شرق و شاعر محبوب روشنفکران جهان تبدیل کرده‌است.

بعد از فیتزجرالد، فرانسویان با ترجمه رباعیات خیام به معرفی او در جهان غرب کمک کردند. در سال ۱۸۷۵ میلادی گارسن دوتاسی خاورشناس معروف فرانسوی تعداد ۱۰ رباعی از خیام را به فرانسه برده بود این در حالی بود که حدود ۱۰ سال قبل یعنی در سال ۱۸۶۷ نیکولاس، کنسول سفارت فرانسه در رشت اولین ترجمه رباعیات را به فرانسه ارائه کرده بود. او برخلاف عقیده فیتزجرالد که بر وجهه شاعری خیام تأکید داشت، خیام را یک صوفی قلمداد می‌کرد همین بی‌خبری از فکر خیام موجب شد که تئوفیل گوتیه او را شاعری رند حساب کند. نظر گوتیه نسبت به خیام و شرح و تفصیل اشعارش موجب شد که فرانسویان نسبت به این شاعر ایرانی علاقهٔ زیادی نشان دهند.

ارنست رنان با تأیید نظر فیتزجرالد، خیام را شاعری توانا در حفظ هویت آریایی می‌دانست. آندره ژید هم با رباعیات خیام از طریق ترجمه فیتزجرالد آشنا بود بازتاب بعضی از مفاهیم رباعیات خیام را می‌توان در کتاب مائده‌های زمینی او مشاهده کرد. ولادیمیر پوتین، مارتین لوتر کینگ و آبراهام لینکن همیشه قبل از خواب رباعیات خیام می‌خواندند.

مطالب پیشنهادی
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر: